Ég elska þetta ljóð, eftir Portiu Nelson, um batann. Njótið!

Autobiography in Five Short Chapters

I

I walk down the street.
There is a deep hole in the sidewalk.
I fall in. I am lost. I am helpless.
It isn’t my fault.
It takes forever to find a way out.

II.

I walk down the same street.
There is a deep hole in the sidewalk.
I still don’t see it. I fall in again.
I can’t believe I am in the same place.
It isn’t my fault.
It still takes a long time to get out.

III.

I walk down the same street.
There is a deep hole in the sidewalk.
I see it there, I still fall in.
It’s habit. It’s my fault. I know where I am.
I get out immediately.

IV.

I walk down the same street.
There is a deep hole in the sidewalk.
I walk around it.

V.

I walk down a different street.

© 1977 Portia Nelson, There’s a Hole in My Sidewalk: The Romance of Self-Discovery

Í sumar vann ég rannsóknarritgerð um mæður með fíknsjúkdóm. Ástæða þess að ég valdi þetta viðfangsefni er sú að eftir að hafa unnið með konum í meðferð varð mér æ ljósara að rauður þráður í þeirra sjúkdómssögu eru sárar tilfinningar þeirra til barna sinna.

Mæður með fíknsjúkdóm upplifa djúpa sorg vegna missis eða tengslaleysis við börn sín og oft er þráin eftir þeim eini hvatinn til að ná bata. En því miður gefum við, sem samfélag, þeim fá tækifæri til að sameinast börnum sínum að nýju eða byggja upp samband við þau eftir meðferð.

Konur hætta ekki að vera mæður þótt þær fái fíknsjúkdóm. Tengsl móður og barns skipta öllu máli fyrir konur. Líka þegar konan er með fíknsjúkdóm. Þessi hugsun rúmast ekki inni í íslensku meðferðarkerfi og því þarf að breyta. Við þurfum að veita mæðrum þjónustu sem byggist á tengslum við börn þeirra – en ekki aðskilnaði.

Óttinn við að leita sér hjálpar

Rannsóknir undanfarinna áratuga hafa leitt í ljós að upplifun kvenna af fíknsjúkdómi er ólík reynsluheimi karla. Konur glíma við erfiðar tilfinningar, eins og sektarkennd og skömm, sem oft tengjast móðurhlutverkinu. Mæður óttast áhrif neyslunnar á börnin sín og algengt er að þær séu hræddar við að leita sér aðstoðar. Ástæðan er ótti við afleiðingarnar, eins og t.d. að missa forræði yfir börnum sínum og/eða missa stuðning velferðarþjónustunnar (SAMHSA, 2009).

Móðir með fíknsjúkdóm sem leitar sér aðstoðar sýnir hugrekki og styrk. Hún á að fá hjálp – ekki refsingu. Því miður er hún í mikilli áhættu á að fá takmarkaða aðstoð, missa frá sér börn sín og lenda í klóm fátæktar og ofbeldis.

Rannsóknir sýna að aðstæður kvennanna batna ekki alltaf þótt þeim takist að stöðva neysluna. Algengt er að mæður í bata eigi erfitt með að byggja upp samband við börnin sín að nýju. Þær eru líklegri en karlar til að vera fátækar, þær fá færri atvinnutækifæri og líkurnar eru miklar á að þær verði fyrir áframhaldandi ofbeldi. Ofan á þetta bætist að veruleiki mæðra með fíknsjúkdóm er alltof flókinn. Mæðurnar eru oft hluti af mörgum þjónustukerfum og þær þurfa að standa sig gagnvart þeim öllum; hér má nefna barnavernd, skólakerfið, félagslega kerfið og heilbrigðiskerfið (Berger & Grant-Savela, 2015). Kröfurnar um samvinnu eru miklar, á sama tíma og móðirin þarf að vinna traust fjölskyldunnar. Þetta reynist mörgum um megn á fyrstu mánuðum edrúgöngunnar.

Mæður eru ekki einsleitur hópur. Móðurhlutverkið er fjölþætt og ólíkar konur sinna því við mismunandi aðstæður. Samt eru sumar mæður félagslega samþykktar – en aðrar ekki.

Mæður með fíknsjúkdóm eru oft stimplaðar sem „slæmar“ og þykja óábyrgar eða eru ásakaðar um vanrækslu (SAMHSA, 2009).

Árið 2004 gerði Brownstein-Evans eigindlega rannsókn á konum í meðferð. Rannsókn hennar leiddi í ljós að mæður með fíknsjúkdóm elska börnin sín afar heitt, rétt eins og aðrar mæður. Þær gleyma ekki börnum sínum þrátt fyrir skerta getu til að sinna þeim. Þvert á móti eru börn þessara mæðra þeim ætíð efst í huga og þær reyna eftir fremsta megni að fá aðstoð við umönnun þeirra (Brownstein-Evans, 2004).

Sérhæfð meðferð fyrir mæður og börn

Um það bil þriðjungur þeirra sem þjást af fíknsjúkdómi eru konur á barneignaraldri (Niccols o.fl., 2010).

Þrátt fyrir þessa staðreynd er hvorki til sérhæfð meðferð á Íslandi fyrir mæður með börn, né áfangaheimili sem gerir mæðrum kleift að búa með börnum sínum og fá stuðning eftir meðferð.

Erlendis eru til áfangaheimili fyrir mæður og börn þeirra, sem bjóða áframhaldandi stuðning eftir meðferð. Þjónustan sem þessi hús bjóða er fjölbreytt en þau eiga það sameiginlegt að hjálpa móðurinni að byggja upp samband við börnin sín og tengjast inn í samfélagið að nýju. Algengt er að móðirin sæki göngudeildareftirmeðferð, hún fær aðstoð við barnaumönnun og fræðslu og stuðning eftir þörfum. Mörg þessara áfangaheimila veita einnig barnshafandi konum stuðning og hjálpa mæðrum, sem misst hafa forræði yfir börnum sínum að sameinast börnum sínum á ný. Börnin fá síðan þjónustu og stuðning, miðað við aldur og þarfir.

Vaxandi fjöldi rannsókna hefur sýnt að samþætt meðferð fyrir móður og barn er árangursríkari en hefðbundin meðferð (Sword o.fl., 2009; Milligan o.fl., 2010; Moreland og McRae-Clark, 2018). Ashley o.fl. (2003) skoðaði niðurstöður 38 rannsókna og bar saman þá þætti sem skiptu mestu máli. Í ljós kom að mikilvægt er að eftirfarandi sex þættir séu fléttaðir inn í meðferðina (Ashley o.fl., 2003):

  1. Barnaumönnun
  2. Mæðravernd
  3. Kvennagrúppur
  4. Fræðsla og vinnustofur sem fjalla um hugðarefni kvenna
  5. Geðheilbrigðisþjónusta
  6. Heildstæð aðstoð (t.d. við að fást við kerfið)

Eftir að meðferð lýkur skiptir höfuðmáli að konurnar fái hjálp við að byggja upp líf sitt að nýju, með börnum sínum og aðstoð við að tengjast inn í samfélagið.

Þetta er hægt að gera með áfangaheimili sem býður börnunum að búa með mæðrum sínum, með stuðningi fagfólks og samvinnu við félagslega kerfið.

Bati er samfélagslegt verkefni

Árið 2006 gerði Cone doktorsrannsókn um reynslu af heimilisleysi út frá sjónarhóli fyrrum heimilislausra mæðra. Í úrtakinu voru 18 konur og samkvæmt niðurstöðum hennar var heimilisleysi afleiðing jaðarsetningar og einangrunar frá samfélaginu. Til þess að leysa vanda þessara kvenna þurftu konurnar aðstoð við að tengjast aftur inn í samfélagið (Cone, 2006).

Árið 2005 skrifaði Arditti grein um áhrif aðskilnaðar foreldris og barna í tengslum við fangelsisvist. Samkvæmt honum upplifir barnið „félagslegan dauða“ foreldris, með öðrum orðum þá „deyr“ foreldrið og það er endanlegt í huga barnsins. Barnið getur hins vegar ekki syrgt opinberlega vegna þess að foreldrið er enn líffræðilega á lífi. Þetta ósamræmi veldur miklum skaða. Barnið upplifir missi og sorg með alvarlegum afleiðingum.

Ég hef áður sagt að skaðaminnkun er ekki að mæta fólki þar sem það er – og halda því þar. Skortur á stuðningi við mæður og börn þeirra verður að vítahring fíknar og fátæktar sem færist frá kynslóð til kynslóðar.

Hér er ritgerðin í heild sinni á ensku fyrir áhugasama

Bakslag eftir meðferð er í daglegu tali nefnt „fall“. Það er afleitt orð, því það felur í sér að einstaklingi hafi mistekist, hann hafi „fallið“ í neyslu og sé þar af leiðandi ekki lengur í bata.

Bakslag eftir áfengis- og vímuefnameðferð er hins vegar mjög algengt og flestir upplifa bakslag á sinni batagöngu. Um það bil 40-60% af þeim sem fara í meðferð lenda í bakslagi, einu sinni eða oftar og það er alls ekki merki um að einstaklingur hafi ekki náð árangri. Bati er nefnilega ekki svarthvítur. Fólk er ekki annaðhvort í bata eða neyslu. Bati er langtímaverkefni og felur í sér lífsstílsbreytingu, og því er eðlilegt að einstaklingur upplifi bakslag eftir meðferð.

„Allt eða ekkert“ hugsun í þessu samhengi getur verið mjög skaðleg. Ef við lítum þannig á að einstaklingur sé annaðhvort í bata eða neyslu getur bakslag orðið til þess að einstaklingi finnist öll meðferðarvinna unnin fyrir gýg. Hann fær þau skilaboð að hann sé ekki lengur í bata og fer þar af leiðandi af fullum krafti neyslu.

Miklu gagnlegra er að líta á bakslagið sjálft og reyna að læra af því. Hvað varð til þess að einstaklingur upplifði bakslag? Getur hann forðast þær aðstæður í framtíðinni?

Bakslag getur verið afar dýrmæt reynsla. Einstaklingur sem hefur farið í meðferð og upplifir bakslag er ekki á byrjunarreit. Hann þarf einfaldlega aukinn stuðning og hvatningu til að halda áfram sinni batagöngu.

Töluvert hefur verið talað um ofskynjunarefnið Ayahuasca, sem sumir telja undraefni og lækningu allra meina. En hvað er Ayahuasca?

Ayahuasca er vímuefni, af ætt ofskynjunarefna. DMT er annað af tveimur aðal innihaldsefnum í Ayahuasca (einnig kallað hoasca). Hitt heitir harmine.

Ayahuasca er öflugt hugbreytandi efni sem indjánar í Amazon S-Ameríku hafa drukkið sem te í aldaraðir við trúarathafnir. Vímuáhrifin byrja að koma fram um það bil 30 til 60 mínútum eftir að efnið er innbyrgt og ná hámarki eftir 1 til 2 klukkustundir. Vímuáhrifin eru viðvarandi í um það bil 3 til 4 klukkustundir. Flestir þola áhrifin vel, en ráðleysi, ofsóknarbrjálæði og kvíði geta komið fram hjá viðkvæmum einstaklingum. Það er hægt að veipa DMT og DMT ofskynjunarefnið hefur einnig verið framleitt í efnaverksmiðjum, undir nafninu Dimitri. Tilbúið DMT er venjulega í formi hvíts kristallaðs dufts og reykt.

Dóp er dóp er dóp

Flest vímuefni koma úr náttúrunni og mörg hafa verið notuð í trúarlegum tilgangi. Það er áhugavert í þessu samhengi að velta fyrir sér aðgreiningu á milli áfengis og annarra vímuefna, löglegra og ólöglegra. Samfélagið okkar samþykkir áfengisneyslu, og hvetur reyndar til hennar við mörg tilefni. Fólk sem stendur frammi fyrir því að vilja hætta að drekka áfengi verður þess vegna oft mjög félagslega einangrað. Fyrir suma er félagsleg einangrun reyndar mesta áskorun vímuefnalauss lífsstíls. Núna virðist andlega þenkjandi fólk líta á áhrif Ayahuasca sem einskonar „upplifun“ en ekki vímu.

Þegar Bandaríkjamenn bönnuðu ópíum voru þeir ekki bara að banna vímuefnið ópíum. Þeir voru að banna vímuefnið sem Kínverjar notuðu. Þeir voru sumsé að ná sér niðri á Kínverjum. Kókaín var mikið notað af hörundsdökkum Bandaríkjamönnum og marijuana var notað af mexíkóum. Það sem ræður því hvaða vímuefni við álítum hættuleg, eða vond, ræðst meira af rasískum fordómum en efnasamsetningu vímuefnanna.

En er ekki allt í lagi að nota Ayahuasca?

Jújú, það finnst mér. Algjörlega. Það er í lagi að nota vímuefni, svo framarlega sem fólk veit hvað það er að nota. En það er mikil hræsni að tala gegn vímuefnaneyslu og jaðarsetja fólk sem notar LSD, kannabis, kókaín eða önnur vímuefni en upphefja fólk sem notar Ayahuasca. Fólk sem notar LSD er að nota ofskynjunarefni. Fólk sem notar Ayahuasca er að gera það líka.

Thomas Szas (1985) rannsakaði fíkniefnalöggjöf Bandaríkjanna og komst að þeirri niðurstöðu að tvöfalt siðgæði var forsenda hennar. Áfengi og tóbak eru vímuefni hvíta, kristna fólksins. Kristið fólk drekkur áfengi. Kirkjan notar vín við trúarathafnir. Vín er “gott” vímuefni, notað af “rétta” fólkinu. Vímuefni eins og ópíum, kókaín og marijuana, sem eiga uppruna sinn í framandi löndum eru vond.

Ég hef ekkert á móti vímuefnum almennt og finnst reyndar að það eigi að lögleiða öll vímuefni. En ég vil samt ekki að vímuefni séu kölluð te. Mér finnst það ruglandi.

Það er ekkert yfirnáttúrulegt við ofskynjunarefnið Ayahuasca. Það hefur efnafræðilega verkun eins og öll önnur vímuefni. Ofskynjunarefni opna hugann og einstaklingurinn upplifir ýmislegt stórkostlegt. Af hverju? Jú, hann er í vímu.

Heimildir:

Advokat, C.D., Comaty, J.E., & Julien, R.M. (2019) Julien’s Primer of Drug
Action, 14th edition
. Worth Publishers One New York Plaza Suite 4500, New
York, NY 10004-1562. ISBN # 13: 978-1-319-01585-5

Á Íslandi, sem og víða annars staðar, viðhefst sú vinnuregla að rjúfa læknismeðferð hjá erfiðum sjúklingum með fíknsjúkdóm. Sjúklingum sem brjóta reglur meðferðar, t.d. með því að nota vímuefni, er vísað út á götu. Stundum í lögreglufylgd.

Ég þekki rökin fyrir þessari ákvörðun. Þetta er gert til að hindra truflandi hegðun sem gæti eyðilagt meðferðina fyrir öðrum sjúklingum. Réttlætingin er: Hagsmunir heildarinnar.

En… Að vísa veikum sjúklingi út á guð og gaddinn er í algjörri andstöðu við það sem heilbrigðiskerfið okkar stendur fyrir.

Aðaleinkenni fíknar eru þau að sjúklingurinn hefur ekki stjórn á neyslunni. Sjúklingar sem brjóta reglur í meðferð með því t.d. að nota vímuefni, eru því líklegri til að þjást af alvarlegum fíknsjúkdómi. Þeir ættu þar af leiðandi að fá meiri þjónustu. Ekki minni.

Batagangan hefst með læknisfræðilegri aðstoð, stuðningi og meðferð. Ekki með refsingu.

Þessir sjúklingar eru oft ungir að árum. Algengt er að þeir hafi sögu um geðrænan vanda og oft hafa þeir ekki stuðning frá fjöldskyldu eða vinum. Stjórnleysið í neyslunni er túlkað sem mótþrói og við lokum á þá af því að þeir eru of veikir til að ná árangri inni í 28 daga meðferðarkassanum okkar.

Bati næst með mannúðlegri lausn sem vinnur ekki gegn hagsmunum heildarinnar, né brýtur mannréttindi okkar veikustu skjólstæðinga.

Vímuefnaneysla og glæpir hafa löngum verið samofin í hugum fólks. Ofbeldi er hins vegar sem betur fer fremur sjaldgæft samanborið við neyslu áfengis og vímuefna. Flestir nota áfengi eða vímuefni einhvern tíma á lífsleiðinni en fáir beita þó ofbeldi.

Vopnaður einstaklingur er líklegri til að beita ofbeldi en vímaður

Í þessu samhengi má nefna að einu sinni var gerð rannsókn sem sýndi að það var algengara að byssur kæmu við sögu í morðrannsóknum en vímuefnaneysla. Vopnaður einstaklingur er sumsé líklegri til að beita ofbeldi en vímaður. Önnur rannsókn sýnir að glæpum fjölgar svo um munar í góðu veðri. Og ísát eykst. Það er fylgni milli glæpa, ísáts og sólskinsstunda. Þá hlýtur lausnin að vera: Varist fólk sem borðar ís í góðu veðri. En kannski eru þetta hártoganir.

Í flestum löndum er ólöglegt að hafa í fórum sínum vímuefni, önnur en áfengi. Og víða í heiminum er fólk fangelsað fyrir þann glæp að hafa notað vímuefni.

Konur í fangelsum eru 5-8 sinnum líklegri til að misnota áfengi en konur almennt, 10 sinnum líklegri til að misnota vímuefni og 27 sinnum líklegri til að nota kókaín. Faraldsfræðilegar rannsóknir af konum í fangelsum sýna að u.þ.b. 30%-52%, kvennanna er með fíknsjúkdóm.

Fangelsin okkar eru meira og minna full af fólki sem þarfnast heilbrigðisþjónustu – ekki refsingar. Við erum miklu duglegri að refsa fólki og handtaka það í stað þess að bjóða því aðstoð.

Það er munur á örvæntingu og ofbeldi

Það er munur á örvæntingu og ofbeldi. Það er munur á glæp og glæp. Margir eru á biðlista eftir meðferð og reyna á meðan af veikum mætti að fjármagna neyslu.

Umræðan í sumar um afnám refsinga fyrir vörslu fíkniefni var ágæt en hún var einsleit. Það er alls ekki nóg að afnema refsingar. Jaðarsetning er refsing. Að komast ekki undir læknishendur er refsing. Við þurfum að taka málið miklu lengra. Við þurfum að ræða hvernig við getum hætt að refsa fólki fyrir fíkn og hjálpað því að komast út úr vítahring refsinga, ofbeldis og fátæktar.


Heimildir:

De La Rosa, M., Lambert, E., Gropper, B., & National Institute on Drug Abuse. (1990). Drugs and violence: Causes, correlates, and consequences (DHHS publication; no. (ADM) 91-1721). Rockville, MD : Washington, DC: U.S. Dept. of Health and Human Services, Public Health Service, Alcohol, Drug Abuse, and Mental Health Administration, National Institute on Drug Abuse ; For sale by the Supt. of Docs., U.S. G.P.O.

Resignato, A. (2000). Violent crime: A function of drug use or drug enforcement? Applied Economics, 32(6), 681-688.

Það skiptir ekki máli hvað við viljum gera fyrir fólk með fíknsjúkdóm –
heldur hvað fólk vill að við gerum fyrir það

Það hafa verið átök á Íslandi um hvernig samfélagið eigi að takast á við fíkn. Er fíkn sjúkdómur? Er fíkn afleiðing áfalla? Á að veita fé í inniliggjandi sjúkrahússmeðferð? Á að styrkja skaðaminnkandi úrræði, eins og t.d. neyslurými? Skila forvarnir árangri? Eru áfengis- og vímuefnaráðgjafar nógu vel menntaðir? Hvað með sérstakar þarfir kvenna og barna? Geta börn yfir höfuð verið með fíknsjúkdóm? Eða þjást þau af hegðunarvanda, kvíða, þunglyndi eða einhverju allt öðru?

Æ oftar heyrist meðal stjórnmálafólks og jafnvel fagfólks að það þurfi að bylta íslenska meðferðarkerfinu. Nú felist lausnin í áfallamiðaðri samtalsmeðferð og skaðaminnkun en ekki t.d. sjúkrahússvist.

Ég held að það sé hættulegt að telja sig hafa höndlað sannleikann og ætla að bylta íslensku meðferðarkerfi. Og þá meina ég að það getur verið varasamt að skipta út einu úrræði fyrir annað. Miklu frekar ættum við að styrkja það sem við gerum vel og bæta við því sem vantar. Það er næg þörf fyrir okkur öll sem störfum í þessum erfiða málaflokki. Bæði fagfólk með menntun á háskólastigi og þá sem hafa minni menntun, en ef til vill meiri reynslu.

Staðreyndin er sú að birtingarmynd fíknar er margs konar og fólk með fíknsjúkdóm er afar ólíkt innbyrðis. Fíknsjúkdómurinn er misalvarlegur hjá fólki og sumir þurfa margar meðferðir og mikið inngrip meðan aðrir ná bata á stuttum tíma. Vandinn kristallist í því að rétta svarið er ekki eitt heldur mörg. Fíkn getur verið verið sjúkdómur og afleiðing áfalla. Umhverfi og erfðir spila saman. Eitt barn getur verið með fíknsjúkdóm meðan annað glímir við hegðunarvanda. Það getur verið nauðsynlegt fyrir suma að vinna í afleiðingum áfalla samhliða meðferð meðan öðrum er það beinlínis hættulegt vegna lítilla varna og álagsþols.

Það skiptir ekki öllu máli hvað við viljum gera fyrir fólk heldur hvað fólk vill að við gerum fyrir það. Við þurfum að setja skjólstæðinga okkar í fyrsta sæti og huga að þeirra þörfum. Tilgangurinn helgar ekki meðalið. Hugum að mannréttindum en gætum þess að fólk sem þarfnast meðferðar deyi ekki á biðlista vegna þess að allur peningurinn fór í neyslurými. Ræðum opinskátt um þarfir kvenna og barna án þess að stimpla karlmenn með fíknsjúkdóm sem ofbeldismenn. Gætum þess að setja saman fjölbreytt hlaðborð lausna svo flestir fái það sem þeir þurfa.